Kỳ thi tốt nghiệp toàn quốc năm 2026 vừa chứng kiến một làn sóng tranh luận dữ dội, không phải về độ khó của các bài toán hay câu hỏi khoa học, mà xuất phát từ một hạt sạn nghiêm trọng ngay trong đề môn Văn nghị luận xã hội.
Đề bài đưa ra dữ kiện về các nhân vật công nghệ Mỹ như Steve Jobs, Mark Zuckerberg, Elon Musk…, với những phát minh công nghệ góp phần làm thay đổi thế giới, từ đó yêu cầu thí sinh trả lời câu hỏi làm thế nào để có những Steve Jobs của Việt Nam.
Theo giới chuyên gia giáo dục, đằng sau một đề thi tưởng như “thời thượng” này, đã cho thấy một thực trạng đáng báo động về sự hời hợt kiến thức, cũng như sự tùy tiện trong sử dụng tiếng Việt. Và đặc biệt một thứ tư duy sính ngoại từ những người ra đề thi của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
Theo đó, sai lầm nghiêm trọng và sơ đẳng nhất của đề thi chính là sự nhầm lẫn giữa 2 khái niệm “phát minh khoa học” và “định hướng quản trị công nghệ”. Khi người ra đề đã đánh đồng vai trò của các giám đốc điều hành công nghệ với các nhà khoa học nghiên cứu trong phòng thí nghiệm.
Trên thực tế, Steve Jobs không phát minh ra chuột máy tính hay giao diện đồ họa…, mà điều Steve Jobs làm là thương mại hóa chúng trên máy tính. Tương tự, Elon Musk không phát minh ra xe ô tô điện mà ông mua lại công ty Tesla, rồi dùng tư duy quản trị “xuất sắc” để nâng tầm cho Tesla.
Việc sử dụng cụm từ phát minh công nghệ để gọi tên thành tựu của các nhân vật nổi tiếng không chỉ bộc lộ sự thiếu hiểu biết, mà còn định hướng sai lệch nhận thức cho cả một thế hệ trẻ về các khái niệm “nghiên cứu và khởi nghiệp”.
Chưa hết, sự cẩu thả như vừa kể còn kéo theo hệ lụy khi trong ngôn ngữ, phát minh là tìm ra cái hoàn toàn mới trong khoa học chưa từng ai biết đến. Nhưng cơ quan ra đề thi của Bộ Giáo dục và Đào tạo vẫn còn dùng sai từ, thật khó để đòi hỏi thí sinh phải có một tư duy sắc bén.
Đáng quan ngại hơn cả là tư duy sính ngoại và ảo tưởng vĩ cuồng được cài cắm trong câu hỏi “làm thế nào để có những Steve Jobs Việt Nam”. Việc đặt ra một câu hỏi như vậy phơi bày tâm lý tự ti, kho lấy phương Tây làm tiêu chuẩn “tuyệt đối” để áp đặt cho thế hệ trẻ.
Vẫn theo giới chuyên gia giáo dục, hãy nhìn ra thế giới, Hàn Quốc không cần một Steve Jobs nhưng họ vẫn tạo nên tập đoàn Samsung. Cũng như Nhật Bản, họ không cần một Elon Musk Nhật Bản để xây dựng nên đế chế Toyota.
Các quốc gia này đã và đang đi lên bằng nội lực, sự kiên trì và bản sắc văn hóa đặc trưng của chính họ, nhờ được tích lũy từ những thành tựu giáo dục, khoa học công nghệ, và xã hội trong suốt một thời gian rất dài.
Việc tân lãnh đạo của Bộ Giáo dục và Đào tạo Việt nam ép buộc học sinh phải theo hướng trở thành bản sao của các vĩ nhân phương Tây đã vô tình phủ nhận nỗ lực của những tài năng thuần Việt.
Và đồng thời đẩy giới trẻ Việt nam chạy theo những ảo tưởng bề nổi thay vì khuyến khích các em tìm đến nội lực để giải quyết những bài toán thực tế bằng tư duy độc lập.
Một đề thi cấp quốc gia mà nội dung có tới 70% nghiêng về chủ đề phương Tây là một tín hiệu hết sức đáng báo động. Một đề thi thực sự có giá trị phải bắt nguồn từ những dữ kiện đúng đắn để định hướng tư duy phản biện cho học trò.
Những lỗ hổng kiến thức, sai ngữ nghĩa và sính ngoại sáo rỗng trong đề thi Văn lần này chính là hồi chuông cảnh báo thẳng thắn về năng lực của ông Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn.
Được biết, Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn là người đồng hương của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, và họ là những người đang trực tiếp định hình tư duy cho thế hệ tương lai của đất nước.
Ngạn ngữ của người Pháp có câu: “Hãy nói cho tôi bạn của anh là ai, tôi sẽ nói cho anh biết anh là người thế nào!”, một lần nữa lại không sai.
Trà My – Thoibao.de
