Nhất thể hóa tại VN: Tương đồng hình thức nhưng khác biệt với mô hình TQ ra sao?
Việc Tổng Bí thư Tô Lâm chính thức đảm nhiệm đồng thời chức danh Chủ tịch nước đã tạo ra một sự so sánh mạnh mẽ trong giới quan sát quốc tế về sự dịch chuyển cấu trúc quyền lực tại Việt Nam.
Nhiều nhà quan sát đã nhanh chóng so sánh, và đặt mô hình này cạnh hệ thống chính trị của Trung Quốc, nơi ông Tập Cận Bình đang nắm giữ vị trí quyền lực tối cao.
Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn vào sự hợp nhất các chức danh mà bỏ qua những cơ chế kiểm soát bên trong nội bộ của hệ thống chính trị Việt Nam, thì có thể rơi vào một sự nhầm lẫn về mặt bản chất chính trị.
Theo Giáo sư Carl Thayer mới nhất đã chỉ ra rằng Việt Nam đang thực hiện một sự ủy nhiệm quyền lực đặc biệt nhưng vẫn nằm trong khuôn khổ của sự cân bằng và kiểm soát của tập thể.
Theo đó, điểm khác biệt căn bản nằm ở nền tảng hiến định và các giới hạn nhiệm kỳ. Tại Trung Quốc, ông Tập Cận Bình đã thành công trong việc bãi bỏ các rào cản về thời gian tại vị, mở đường cho một kỷ nguyên lãnh đạo trọn đời.
Ngược lại, tại Việt Nam, cho đến thời điểm này, chưa có bất kỳ dấu hiệu nào cho thấy Đảng CSVN sẽ sửa đổi Điều lệ Đảng hay Hiến pháp để xóa bỏ các giới hạn nhiệm kỳ cho người lãnh đạo đứng đầu.
Theo giới chuyên gia, điều này tạo ra một sự đảm bảo pháp lý tiên quyết rằng, dù quyền lực của ông Tô Lâm có tập trung hơn, nó vẫn chỉ trong giới hạn của thời hạn nhất định.
Ông Tô Lâm đang vận hành trong một hệ thống mà vai trò của Ban Chấp hành Trung ương vẫn cực kỳ mạnh mẽ, đủ sức đóng vai trò làm hệ thống “van an toàn” để ngăn chặn sự lạm quyền cá nhân.
Đây là một điều mà tại Trung Quốc hiện nay dường như đã “biến mất” sau những đợt thanh trừng để củng cố quyền lực tuyệt đối của ông Tập.
Trong thuật ngữ của Khoa học chính trị cụm từ “nhà lãnh đạo chuyên quyền hay độc đoán” có thể mô tả chính xác vị thế của ông Tô Lâm trong chính trường Việt nam hiện nay.
Tuy nhiên, dù nắm giữ 2 chức danh cao nhất, ông Lâm vẫn là một thành viên của Bộ Chính trị và vẫn phải chịu trách nhiệm trước tập thể này.
Đồng thời, sự tồn tại của cái gọi là trụ cột thứ 5, đó là vị trí Thường trực Ban Bí thư cũng là một minh chứng cho thấy hệ thống chính trị ở Việt Nam vẫn luôn duy trì cơ chế phân quyền kiểm soát.
Hơn nữa trong khi, ông Tập Cận Bình được coi là một nhà lãnh đạo chuyên quyền đã và đang tìm cách loại bỏ hầu hết các nhân tố đối trọng, thì ông Tô Lâm vẫn chọn chiến lược xây dựng liên minh và tìm kiếm sự ủng hộ ở trong Đảng.
Theo giới quan sát quốc tế nhận định rằng, nếu xét theo tiêu chuẩn phương Tây ông Tô Lâm không tạo quyền lực theo cách của một nhà độc tài, mà chỉ là một nhà lãnh đạo độc đoán có kiểm soát.
Tuy nhiên, sự “độc đoán” này, cũng chỉ phục vụ cho việc thực thi những ý tưởng táo bạo nhằm phá bỏ hệ thống lãnh đạo tập thể cũ kỹ, để thay bằng sự lãnh đạo của của người đứng đầu chịu trách nhiệm cá nhân.
Sự ủng hộ mà ông Tô Lâm giành được tại Đại hội Đảng lần thứ 14 và Quốc hội khóa 16 mới đây là một sự ủy nhiệm có tính chính danh cao, bắt nguồn từ khả năng tập hợp lực lượng và đưa ra các quyết sách quyết liệt.
Việt Nam dưới thời ông Tô Lâm có thể mạnh mẽ hơn trong đối ngoại và quyết đoán hơn trong đối nội, nhưng cơ chế “lãnh đạo tập thể” đã trở nên một trở lực cho mô hình kỹ trị nhất thể hóa và xu hướng độc tôn của cá nhân.
Nói tóm lại, sự khác biệt “nhất thể hóa” với Trung Quốc nằm ở chỗ hệ thống chính trị Việt Nam vẫn còn đủ không gian cho sự kiểm soát nội bộ và các cơ chế đối trọng đã vốn có từ trước đến nay.
Và ông Tô Lâm đang đứng trước một phép thử: Làm thế nào để sử dụng quyền lực “nhất thể hóa” để đưa Việt nam phát triển mà không phá vỡ sự tồn vong của Đảng CSVN?
Trà My – Thoibao.de
